CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

Bir varlığı canlı olarak değerlendirebilmek amacı ile sahip olunması gereken özelliklerdir. Virüsler, bu özelliklerin tamamına sahip olmamaları nedeni ile canlı olarak değerlendirilmezler.

1. Hücresel Yapı

Canlıların en küçük canlı olan yapı birimlerine hücre adı verilir. Canlılar, ökaryot veya prokaryot yapı birimlerinden oluşmaktadır. Prokaryotların genetik maddesi sitoplazma içerisinde olup zarlı organel içermezler. Ökaryotlar genetik maddesini çekirdek içerisinde taşıyıp zarlı organele sahiptir. Canlılarda hücrenin ortak olması sebebi ile bazı hücresel yapılar da ortak olarak bulunur.

Bunlar: Hücre Zarı, Sitoplazma, Genetik madde, Ribozomdur.

2. Beslenme

Her canlı hayatsal faaliyetlerine devam edebilmek amacı ile beslenir. Ototroflar, karbondioksit kullanarak besinini fotosentez veya kemosentez ile üretir. Fotoototroflar ışık enerjisi ve klorofil kullanırken kemoototroflar kimyasal enerji kullanır. Heterotroflar, besinini üretemeyip dışarıdan hazır alır. Heterotrofların besinlerini dışarıdan hazır alma şekli canlı çeşidine göre değişir.

3. ATP Üretimi ve Tüketimi

Her canlı besinini parçalayarak enerji açığa çıkarır ve bu enerjiyi kullanabilmek için ATP adı verilen bir organik madde içerisine yerleştirir. ATP, enerjinin kullanılabilir hale gelmesini sağlar. Canlılar büyümek, gelişmek, üremek, hareket etmek gibi çeşitli faaliyetlerinde enerjiye gereksinim duyar. Üretim reaksiyonuna fosforilasyon, tüketim reaksiyonuna ise defosforilasyon adı verilir.

4. Metabolizma

Canlılarda görülen yapım ve yıkım olaylarının tamamı metabolizmadır. Yıkım tepkimelerine katabolizma, yapım tepkimelerine anabolizma denir.

Hidroliz, hücresel solunum ve fermantasyon katabolizma iken, fotosentez, biyosentez tepkimeleri ise anabolizmadır.

Bazal Metabolizma: Bir canlının dinlenme durumundaki metabolizmasıdır.

NOT:  Kış uykusuna yatan bir hayvan, çimlenmemiş bir tohum, yaprak dökmüş bir bitki ve endospor halindeki bir bakteri bazal metabolizmaya benzetilebilir.

5. Boşaltım

Canlıların metabolik faaliyetleri sonucunda oluşturdukları atık maddeleri uzaklaştırmalarına boşaltım denir.  Canlının gelişmişlik seviyesine göre boşaltım şekli değişiklik gösterir. Tek hücreliler hücre zarından, bitkiler yaprak dökümü, gutasyon ve terleme ile hayvanlar ise boşaltım organı, terleme veya vücut yüzeyinden boşaltım yapabilir.

6. Üreme

Canlıların kendilerine benzer yavrular oluşturmasına üreme denir. Döllenme olmadan eşeysiz üreme ile veya döllenme

sonucu eşeyli üreme ile birey sayısı artırılabilir.

NOT: Üreme ortak özellik olmasına rağmen zorunlu bir faaliyet değildir.

7. Büyüme ve Gelişme

Canlılarda görülen kütle ve hacim artışı büyüme olarak isimlendirilir. Tek hücreli canlılarda büyüme sitoplazma artışı ile gerçekleşir.

Çok hücreli canlılarda büyü hücre bölünmesi ve sitoplazma artışı ile gerçekleşir. Hücrelerin farklılaşması ve içerdiği yapıların olgunlaşarak yeni özellikler kazanması canlının gelişimi ile sonuçlanır.

NOT:  Embriyonik gelişim tek hücreli canlılarda görülmez.

8. Tepki Verme

Canlıların çevreden gelen uyarılar karşısında göstermiş oldukları davranışlardır. Canlının gelişmişlik seviyesine

göre tepki çeşidi de değişebilir. Örneğin; Ayçiçeği bitkisinin güneşe dönmesi ve çitanın avını yakalamak için koşması tepki vermeye örnektir.

9. Adaptasyon

Canlıların bir alandaki yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özeliklerdir.

Kaktüs yapraklarının su kaybını azaltma için diken şeklinde olması, bazı böceklerin bulunduğu bölgedeki yaprakların görüntüsüne

benzemesi

10. Homestasi

Canlılar değişen çevresel şartlar karşısında iç ortamları sabitleyerek dengede tutarlar. Buna homeostasi denir. Çok sıcak havada terleyerek vücut ısısının dengelenmesi, yüksek rakımda kulakların tıkanması ve vücut basıncının dengelenmesi

11. Organizasyon

Canlı vücudunda yer alan yapıların ortak bir açam uğruna bir araya gelmesidir. Organizasyon bazı faaliyetlerin daha kolay yerine getirilebilir. Tek hücreli canlılarda en yüksek organizasyon birimi hücreyken, çok hücreli canlılarda canlının gelişmişlik seviyesine göre daha büyük organizasyon birimleri görülebilir.

12. Varyasyon

Aynı tür bireyler arasında görülen farklılıklardır. Varyasyon, genetik ve çevresel faktörler nedeni ile oluşabilir. Üreme, mutasyon gibi olaylar genetik varyasyonlara neden olur. Beslenme, sıcaklık, ışık gibi çevresel faktörlerin etkisi ile genetik yapı aynı olmasına rağmen çevresel varyasyonlar oluşur.

SORULAR 

Aşağıdakilerden hangisi canlılarda ortak olarak gerçekleştirilen bir faaliyet değildir?

A) Oksijen kullanımı ve enerji elde etme

B) İnorganik maddeleri dışarıdan hazır alma

C) Atık maddeleri uzaklaştırma

D) Kütle ve hacim artışı sağlama

E) Çevresel uyarılara tepki verme

Tek hücreli canlılarda

I. embriyonik gelişim gösterme,

II. ışık enerjisi kullanımı,

III. hücre bölünmesi ile büyüme

olaylarından hangileri gerçekleşebilir?

A) Yalnız II

B) Yalnız III

C) I ve II

D) I ve III

E) II ve III

Organizasyon ile ilgili,

I. Çok hücreli canlılarda organ ve sistem oluşumu görülür.

II. Prokaryot hücreli canlılarda en büyük organizasyon birimi hücredir.

III. Ökaryot hücreli canlılarda doku oluşumu görülebilirken prokaryot hücreli canlılarda görülmez.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve III

D) II ve III

E) I, II ve III

Boşaltım ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Canlılar metabolik faaliyetleri sonucu azotlu boşaltım atığı oluştururlar.

B) Yaprak dökümü bitkilerin boşaltım şekillerinden biridir.

C) Hayvanların gelişmişlik seviyesinin artması ile boşaltım mekanizmaları da gelişir.

D) Prokaryot canlılarda boşaltımı sağlayan organeller bulunur.

E) Hücredeki katabolik faaliyetler ile boşaltım ürünleri oluşur.

Aşağıdakilerden hangisi hücresel yapıya sahip değildir?

A) Bakteri

B) Arke

C) Öğlena

D) Virüs

E) Mantar

Aşağıdakilerden hangisi anabolik bir faaliyet değildir?

A) Nişasta hidrolizi

B) Protein sentezi

C) DNA sentezi

D) Fotosentez

E) Kemosentez