Hayvansal Dokular ve Sinir Sistemi

İNSANDA SİNİR SİSTEMİ

İnsanda sinir sistemi merkezi sinir sistemi (MSS) ve çevresel sinir sistemi (ÇSS) olmak üzere ikiye ayrılır.

A) MERKEZİ SİNİR SİSTEMİ

Beyin ve omurilikten oluşur. Hem dış hem iç ortamdan gelen uyarıları değerlendirerek uyarılara uygun cevap oluşturur. Merkezi sinir sisteminde ara nöronlar ve motor nöronların hücre gövdeleri bulunur.
 

1) BEYİN

İnsan vücudunun en karmaşık organıdır. Yaklaşık olarak 100 milyar nörondan oluşmuştur. Kafatası kemikleri ile korunur. Yetişkin bir insanda 1300-1400 g'dır. Beyin; geçmiş deneyimler (depolanmış bilgi) , şimdiki ve gelecek olaylar hakkında bilinçli deneyim oluşturabilen tek organdır. Vücuttan gelen uyarıları alır. Bunları değerlendirerek uyarıya uygun cevap oluşturur.

BEYİN ZARLARI

Beyin bağ dokudan oluşmuş 3 zarla korunur. Kafatası altında bulunan bu zarlara MENİNGES denir.

Sert Zar: Beyinin en dışında bulunan zardır. Beyni mekanik etkilerden, yaralanma ve zedelenmelerden korur.

Örümceksi Zar: Sert zar ile ince zar arasında bulunur. Sert zar ile ince zarı birbirine bağlar.

İnce Zar: En içteki zardır. Beynin tüm girinti ve çıkıntılarına girmiştir.  Yapısında bol miktarda kan damarı vardır.  Bu kan damarları beynin beslenmesini sağlar.

BOS (BEYİN-OMURİLİK SIVISI)

Örümceksi zar ile ince zar arasında bulunur. Kan basıncının etkisi ile kılcal damarlardan çıkmıştır.

Görevleri;

  • Beyin ile omuriliği darbe ve sarsıntılara karşı korur.

  • Beyin ve omurilikte metabolizma sonucu oluşmuş atık maddelerin kana geçmesini sağlar.

  • Beyin ve omuriliğin beslenmesi için gerekli maddeleri kandan alarak süzer.

  • Merkezi sinir sisteminin iyon dengesinin sağlanmasında rol oynar.

BEYİN KARINCIKLARI

Her yarım küre içinde boşluk vardır. Birinci ve ikinci karıncık denilen bu boşluklar bir kanal ile üçüncü karıncığa bağlanır. Üçüncü karıncık da bir kanal ile omuriliği hizasındaki dördüncü karıncığa bağlanır. Bu karıncıklar omuriliğin devamı şeklindedir.

BEYİN

1. ÖN BEYİN

  1.   UÇ BEYİN

  2.   ARA BEYİN

  •   HİPOTALAMUS

  •   TALAMUS

  •   EPİTALAMUS

2. ORTA BEYİN

3. ARKA BEYİN

  •   BEYİNCİK

  •   OMURİLİK SOĞANI

  •   PONS

A) ÖN BEYİN

İnsanda beynin en büyük kısmı olduğundan ‘büyük beyin’ de denir. Diğer beyin bölümlerini üsten örter. Uç beyin ve ara beyin olmak üzere iki kısımda incelenir.

1)UÇ BEYİN

Önden arkaya doğru uzanan bir yarıkla sağ ve sol olmak üzere iki yarım küreye  ayrılmıştır. Bu yarım küreler aksonlarla birbirine bağlıdır.

üstteki bağ --> nasırlı cisim

Alttaki bağ --> beyin üçgeni

Beyin yarım kürelerini enine ayıran derin bir yarık bulunur. Bu yarığa rolando yarığı denir. Bu yarığın üst kısmında motor, alt kısmında duyu merkezleri bulunur.

Beyin yarım kürelerinden enine kesit alınırsa ;

Dışta boz madde, içte ak madde bulunur.

  • Ak madde: Miyelinli sinirlerin aksonlarından meydana gelmiştir. Bu bölgenin beyaz  olmasının sebebi lipitçe zengin miyelinlerin bulunmasıdır.

  • Boz madde: Miyelinsiz nöron gövdelerinden oluşmuştur. Bu bölgeye korteks (kabuk) denir. Beynin kabuk kısmı çok sayıda kıvrıma sahiptir. Bu kıvımları boz maddenin yüzey alanını artırır.

İnsan beyninin kıvrım sayısı diğer omurgalı canlıların beyinlerinin kıvrım sayısından fazladır.  Kıvrım sayısının fazla olması zihinsel yeteneklerin  daha gelişmiş olduğunu gösterir. Bu kıvrımların girintilerine sulkus, çıkıntılarına girus denir.

Beynin her iki yarım küresi birbirinden farklı işlevleri olan dört loba ayrılmıştır.

  • Frontal (Ön) Lob: Alın tarafındadır. İstemli hareketlerin kontrolünü yapar. Ayrıca  konuşma ve gelecekteki olayları planlama gibi görevleri vardır.

  • Parietal (Yan) Lob: Yan kafa tarafındaki lobdur. Dokunma ve basıncın algılanmasını  kontrol eder.

  • Oksipital (Arka) Lob: Kafanın arka tarafındadır. Görme duyusu ile ilgili  merkezler bulunur.

  • Temporal (Şakak) Lob: Şakak tarafındadır. Ses ve koku duyusu ile ilgili merkezler bulunur.

Uç beyinin görevleri

Zeka,Hafıza, Yazı yazma, İstemli hareket etme, Duyu organlarından gelen bilgilerin değerlendirilmesi, Öğrenme, Karar verme, Bilinçli davranış, Duyusal olarak çevrenin farkında olma gibi görevleri vardır. Beyin yarım küreleri vücudun zıt tarafını kontrol eder.

Uç beyni çıkarılan bir hayvanda;

  • Tüm hareketlerin bilinçsizleştiği

  • Sadece itilince yürüyebildiği

  • Havaya atınca uçabildiği

  • Acıkmadığı

  • Önüne konan yemeği yemediği ancak yemek ağzına verilirse yiyebildiği

  • Düşmanlardan kaçmadığı

  • Dış etkilere karşı duyarsızlaştığı gözlenmiştir.

2) ARA BEYİN

Beyin yarım küreleri arasında kalmıştır. Epitalamus, Hipotalamus, Talamus olmak üzere 3 kısımdan oluşmuştur.

 

Epitalamus: Talamusun arka kısmında bulunur. İnce bir uzantısı vardır. Bu uzantı EPİFİZ BEZİ (PİNEAL BEZ) dir. Epifiz bezi MELATONİN HORMONU salgılar bu hormon ise biyolojik saatin ayarlanmasında görev yapar.

Talamus: Duyu organlarından gelen bilgilerin toplanma ve dağılım merkezidir. Koku duyusu dışındaki tüm duyular burada sınıflandırılır. Kabuk bölgesinde bulunan  duyu merkezlerine iletir. Koku ise talamusa uğramadan direkt uç beyindeki değerlendirme merkezine geçer. Ayrıca uyku oluşumunda da görevi vardır.

Hipotalamus: Beynin çok küçük bir bölgesi olmasına rağmen iç organların ve dokuların ana kontrol merkezidir.

Görevleri;

  • Termostat görevi yaparak vücut sıcaklığını düzenler.

  • Susama merkezi içerir. Vücudun su dengesinin düzenlenmesinde görev yapar.(O.B. ayarlama ,  idrar düzeni)

  • Uyku durumunun düzenlenmesini sağlar.

  • Açlık, tokluk ve iştahın düzenlenmesinde rol oynar.

  • Korku, hiddet ve heyecanın düzenlenmesini sağlar.

  • Üreme ve cinsel davranışları düzenler.

  • Kan basıncını ve kalbin ritim atışını düzenler.

  • Otonom ve somatik sinirlerin duyu ile ilgili aktivitelerini düzenler.

  • Hormonal denge üzerinde etkilidir. Hipofiz bezinin arka lobundan salgılanan hormonlar hipotalamusta üretilir. Ayrıca hipotalamusta üretilen özel hormonlar hipofiz bezinin ön lobundan hormon salgılanmasını kontrol eder.

  • Karbonhidrat ve yağ metabolizmasını ayarlar.

  • Hipotalamusun fonksiyonları homeostasinin sağlanmasında hayati önem taşır.

B) ORTA BEYİN

Ara beyin ile pons arasında bulunan bölgedir. Beynin bu bölümünden ön beyin ile  arka beyin arasında bağlantı kuran sinirler geçer.
Görevleri,

Görme ve işitme ile ilgili refleksleri  düzenler.
Örnek:

  • Yan taraftan yaklaşan bir cismin görüntüsünü beyin daha oluşturmadan kafa o yöne  döner.

  • Fazla ışıkta göz bebeğinin küçülmesi, az  ışıkta büyümesi

  • Ses duyan köpeğin kulaklarının dikilmesi

  • Kas tonusu ve vücut duruşunu  düzenleyen merkezler bulunur.

C) ARKA BEYİN

Beyincik, Pons, Omurilik Soğanından meydana gelmiştir.

1) BEYİNCİK

  • Arka kafa çukurunun içinde omurilik soğanının üstünde bulunur.

  • İki yarım küreden meydana gelmiştir. Beyinciğin dış kısmı (kabuk)  boz maddeden , iç kısmı ak maddeden oluşmuştur. Ak madde boz  madde içinde dallar oluşturarak uzanır. Bu görünüm bir ağaca  benzediği için beyinciğe ‘hayat ağacı’ da denir.

  • Beyincik hareket ve denge merkezidir.

  • Hem eklemlerin ve kasların durumuyla ilgili hem de iç kulaktaki denge organından  başın hareketiyle ilgili bilgileri alır. Ayrıca işitme ve görme merkezinden de bilgileri  toplar. Tüm bu bilgileri bir araya getirerek koordinasyon sağlar. Hatalı olanlar varsa  düzeltir.

  • İstemli hareketlerin gerçekleştirilmesinde beyin yarım küreleri ile beyincik  beraber çalışır.

Beyinciği çıkarılmış bir hayvanın uçamadığı yürüyemediği görülmüştür.Beyinciği hasar görmüş bir insanın;

  • Ayakta dururken ya da yürürken sallanma

  • Bir cisme doğru uzanan elin dengesiz hareket etmesi

  • Hareket eden bir cismi izleyememesi gibi belirtiler ortaya çıkmıştır.

  • Bebekler ancak beyincik geliştikten sonra oturma , ayakta durma ve yürüme gibi  faaliyetler gösterebilir.

2) OMURİLİK SOĞANI

Beyinciğin altında omurilik ile pons arasında bulunur. Dış kısmı (kabuk) ak maddeden , iç kısmı boz maddeden oluşmuştur. (Bu yapısı ile omuriliğe benzer.) Omurilik soğanı omuriliğin devamı şeklindedir. Orta ve ön beyinden çıkarak vücuda dağılacak olan  sinirlerin çoğu omurilik soğanında çapraz yapar. Bunun  sonucunda beynin sağ tarafı vücudun sol tarafını; sol tarafı  sağ tarafını kontrol eder.

Görevleri;

  • Solunum , sindirim, dolaşım gibi yaşamsal olayların düzenlenmesini sağlar.

  • Yutma, kusma, hapşırma, öksürme gibi refleksleri kontrol eder.

  • Hayatsal öneme sahip olayları kontrol ettiğinden ‘hayat düğümü’ de denir.

3) PONS (VAROLİİ KÖPRÜSÜ)

Orta beyinle omurilik soğanı arasında bulunur. Enine  tabakalaşmış kalın sinir demetlerinden oluşur. Sadece memelilerde bulunur.

Görevleri;

  • Beyinciğin yarım kürelerini birbirine bağlar.

  • Omurilik soğanındaki solunum merkezi ile birlikte çalışır.

Orta beyin, Pons, Omurilik soğanının tamamına beyin sapı denir. Beyin kabuğuna doğru uzanan ve beyin kabuğundan omuriliğe doğru giden tüm sinirler beyin sapından geçmek zorundadır.

2) OMURİLİK

Omurga içerisinde beyinden aşağı doğru  uzanan yaklaşık 45cm boyunda bir sinir  dokusudur. Omuriliğin yapısında beyinde olduğu gibi sert zar,  örümceksi zar, ince zar bulunur. Örümceksi zar ile ince zar arasında beyin-  omurilik sıvısı (BOS) bulunur. Omurilik enine kesildiğinde beyinden farklı olarak dış kısmı ak maddeden , iç kısmı boz maddeden oluşmuştur.

Boz madde ak madde içinde kelebek görünümü oluşturmuştur. Boz maddeden iki çift sinir çıkar. Bu sinirlerden dorsalde (sırt) olanlar duyu nöronu, ventralde (ön) olanlar motor nöronudur.

Görevleri;

  • Dış ortamdan gelen uyarıların oluşturduğu impulsları beyne iletir. Beyinden gelen  uyarıları ise çevresel sinir sitemine (ÇSS) ileterek tepki organlarının cevap vermesini  sağlar.

  • Refleksleri yönetir ve kontrol eder.

  • Alışkanlık haline gelmiş davranışları kontrol  eder.

Örnek: Bisiklet sürmek , örgü örmek…

Alışkanlık davranışları ilk kez yapıldığında  beynin kontrolündedir. Davranışlar alışkanlık  haline geldiğinde omurilik tarafından kontrol  edilir. Alışkanlık hareketi devam ederken bir  hata olursa beyin devreye girer.

 

REFLEKS

Vücudun bilinç dışı ve anlık olarak tepki vermesine REFLEKS denir.

Kalıtsal Refleks:  Doğuştan gelir. Öğrenilerek gerçekleştirilen olaylar değildir.

Örnek: Bebeklerin parmaklarını emmesi
            Göze bir cisim geldiğinde göz kapağının kapatılması
            Diz kapağına vurulunca dizin hareket etmesi…

Kazanılmış Refleks: Öğrenilme sonucunda alışkanlık haline gelmiş olaylardır.

Örnek: Müzik aleti çalmak, Dans etmek, Örgü örmek…

OMURİLİK REFLEKSLERİ

Özel bir uyarıya karşı verilen otomatik cevaba  refleks denir. Bir refleksin oluşumunda impulsun izlediği yola refleks yayı denir.

Bir refleks yayı;

  1. Reseptör uyarılır. Duyu nöronunda impuls oluşur.

  2. Duyu nöronu impulsu omuriliğe taşır.

  3. İmpuls omurilik içindeki ara nörona taşınır.

  4. İmpuls, ara nörondan motor nörona iletilir.

  5. Motor nöron, impulsu cevabı gerçekleştirecek tepki organına iletir. Böylece refleks  yayı tamamlanmış olur.

Refleks yayı ikili ve üçlü olmak üzere iki şekilde olabilir. İkili refleks yayında ara nöron yoktur. Sadece motor ve duyu nöronu vardır. Üçlü refleks yayında ise duyu, motor ve ara nöron bulunur.

Sıcaklık ya da acının hissedilmesi normalde beynin görevidir. Omurilik sadece  buna anlık cevap verilmesi gerektiğinde refleksi gerçekleştirir. Bilerek sıcağa  yaklaştığımızda kontrol beyindedir. Bu bir refleks değildir. (Omurilik de beynin  kontrolündedir.) Vücudun tek refleks merkezi omurilik değildir. Orta beyin ve omurilik soğanı da farklı refleksleri kontrol eder.

B) ÇEVRESEL (PERİFERAL) SİNİR SİSTEMİ

Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS), Merkezi Sinir Sistemine (MSS) bilgi ileten ve bilgi alan  sinir sistemi bölümüdür. Merkezi Sinir Sistemi’nden çıkarak tüm vücuda dağılan  sinirleri oluşturur. Omurilikten çıkan sinirler (omurilik sinirleri) 31 çifttir.  Bu sinirler omurlar arası boşluklardan dışarı dallanır.  Tüm vücuda dağılır. Bunlardan en uzunu bacaklara giden siyatik siniridir. Beyinden çıkan sinirler (beyin sinirleri) 12 çifttir. Bu  sinirler baştaki ve gövdenin üst kısmındaki  organlara dağılır. Kafa sinirlerinin 10.suna vagus  siniri denir. Vagus, karın ve göğüs boşluğundaki  organlara giderek bu organların çalışmasını  düzenler. Görev ve işleyiş bakımından iki kısımdan oluşur.

1) SOMATİK SİNİR SİSTEMİ

  • Bilinçli olarak yapılan hareketleri kontrol eden ÇSS dir.

  • İskelet kaslarına uyarı taşır.

  • Somatik sinirlerin hücre gövdeleri beyin ve omurilikte bulunurken, aksonları ise iskelet kaslarına ulaşır.

  • Aksonları miyelinlidir. İmpuls iletimi oldukça hızlıdır.

2) OTONOM SİNİR SİSTEMİ

  • İstemsiz olarak gerçekleştirilen olayları kontrol eder.

  • Düz kaslara, kalp kasına, bezlere, iç organlarına ve kan damarlarına uyarı taşır.

NOT: Otonom sinir sisteminin görevi homeostazi için önemlidir.

NOT: Beyin zarar görse bile otonom sinir sistemi çalışıyorsa insan yaşamı devam  eder. Bu durumda bilinçli davranışlar yapılamaz. Bu olaya bitkisel hayat denir.

  • Otonom sinir sistemi iki bölümde incelenir. Bunlar sempatik ve parasempatik  sinir sistemidir.

  • Organlar genellikle her iki otonom sinir sistemine de bağlı olarak çalışır. Tek birine bağlı olarak da çalışanlar vardır.

  • Bu sinirlerin organlardaki etkileri zıttır. (antagonist)

  • Salgıladıkları nörotransmitter maddelerde farklıdır.

SEMPATİK SİNİR SİSTEMİ

(Vücudu gerilime hazırlar. Stres anında çalışması artar.)

 

  • Göz bebeklerini genişletir.

  • Tükürük salgısını azaltır.

  • Kalp atışını hızlandırır.

  • Akciğer bronşlarını genişletir.

  • Mide ve bağırsak hareketlerini  yavaşlatır.

  • İdrar kesesini genişletir.

  • Kan basıncını artırır.

  • Sindirim salgısını azaltır.

  • Ter bezlerinin salgısını artırır.

(sindirim sistemi hariç artırma, genişletme)

PARASEMPATİK SİNİR SİSTEMİ

  • Göz bebeklerini daraltır.

  • Tükürük salgısını artırır.

  • Kalp atışını yavaşlatır.

  • Akciğer bronşlarını daraltır.

  • Mide ve bağırsak hareketlerini  hızlandırır.

  • İdrar kesesini daraltır.

  • Kan basıncını azaltır. 

  • Sindirim salgısını artırır.

  • Ter bezlerinin salgısını azaltır.

(sindirim sistemi hariç azaltma, daraltma)

SİNİR SİSTEMİ HASTALIKLARI

MS(MULTİPLE SKLEROZ): MSS de bulunan miyelin kılıfların sertleşmesi sonucunda uyarı iletiminin  bozulması hastalığıdır. Genç yaşlarda ve orta yaşlarda görülme ihtimali daha  fazladır. MS e özgü belirtisi yoktur. Semptomların sayısı ve oluştuğu yerlere göre  belirtiler verir.

ALZHEİMER: Alzheimer hastalığının nedenleri arasında kalıtsal faktörler, beyinde protein  birikimi, beyin hücrelerinin ölmesi, sinirsel iletimin bozulması, çeşitli zehirli  maddeler yer almaktadır. Ayrıca yaş ilerledikçe, alzheimerın görülme ihtimali  artar. Fakat hastalığın kesin nedeni henüz bilinmemektedir.

 

SİYATİK: Bel kemiğinin alt taraflarından bacakların arka yüzleri doğrultusunda siyatik  sinirlerin bulunduğu bölge ağrılarına siyatik hastalığı denilmektedir. Hastalığın  sebebi omurgada meydana gelen problemler gösterilir. Omurgadaki kıkırdak  dokunun zarar görmesi, disk denilen yapıların yerinden çıkması ve diz  kapağında iltihap oluşturması siyatik’in ağrıyı meydana getirir. Ağrı genelde  yavaş başlar ve zaman geçtikçe artar. Bezende bir anda şiddetli bir şekilde  başlar ve yavaş yavaş azalır. Ani hareketlerde, hapşırma, öksürme gibi  durumlarda siyatik ağrının şiddeti artmaktadır.

 

ÇOCUK FELCİ: Omurilikte kasların kasılmasını başlatan nöronlara zarar veren bir virüsün (Polio virus) yol açtığı bulaşıcı enfeksiyondur. Omuriliğin ön  kordonlarının iltihaplanması sonucu felçle neticelenen bir hastalıktır. Virüs,  hastaların çıkardığı dışkı yoluyla yayıldığı için, çevre sağlığı koşullarına  dikkat edilmeyen çağlarda büyük salgınlara yol açmıştır. Daha çok çocukları etkilediğinden bu isim verilmiştir.

 

DEPRESYON: Bir beyin bozukluğudur. Beyinin ön alanlarında, alın ve şakak bölgelerinde  ortaya çıkan bir hastalıktır. Depresif bozukluk hem vücudu, hem  düşünceleri, hem de duygu durumunu etkileyebilir. Kişinin yemek  yemesinden uyumasına, fiziksel dayanıklılığından sağlıklı düşünce  üretebilmesine kadar her şeyini bozabilir.

 

PARKİNSON: Hareketi düzenleyen beyin bölümlerinde bozukluk vardır. Bu bozukluğu  yapan sebep tam bilinmemektedir. Ancak; beyin iltihapları, sinir sistemini  etkileyen bazı ilaçlar ya da travma geçirmenin sebepleri olabileceği  düşünülmektedir.

Untitled-1.jpg