Embriyonik Gelişim Süreçleri

Büyüme Ve Gelişme

Canlılarda görülen kütle ve hacim artışına BÜYÜME denir. Tek hücrelilerde büyüme hücre hacminin artışı ile olurken çok hücrelilerde hücre hacminin artması ve hücre bölünmesi ile gerçekleşir.

Hücrelerin farklılaşması ile sonucu canlıda görülen değişikliklere GELİŞME denir. Gelişmiş eşeyli üreme yapan canlılarda zigot oluşumundan sonra canlıda ölene kadar devam eden süreçtir.

Embriyonik Gelişim Aşamaları

Yumurta kanalında oluşan zigotta bazı değişiklikler görülür. Zigot hızlı bir şekilde mitoz bölünmeler yaparak büyüyüp gelişmeye başlar ve öncelikle embriyo haline gelir. Embriyo da gelişimine devam ederek fetüs halini alır.

 

Zigot embriyo olana kadar genel olarak 3 aşama görülür. Bunlar;

  1. Segmentasyon

  2. Gastrulasyon

  3. Organogenez

1) Segmentasyon

  • Döllenme sonucunda yumurta kanalında oluşan zigotun oluşumunda sonra hızlı bir şekilde mitoz bölünmeler başlar.

  • Zigotun yaptığı ilk mitoz bölünmelere SEGMENTASYON denir.

  • Zigotun mitoz bölünmelerle oluşturduğu her hücreye BLASTOMER adı verilir.

  • Zigot öncelikle ikiye bölünerek İKİLİ BLASTOMER, dana sonra DÖRTLÜ, SEKİZLİ…. BLASTOMER şeklinde segmentasyon devam eder.

  • Sayılamayacak kadar çok fazla blastomerin bulunduğu evreye ise MORULA adı verilir.

  • Segmentasyonun sonuna doğru morulayı oluşturan hücreler kenarlara doğru hareket ederler ve ortayı boşaltırlar. Oluşan bu yapıya ise BLASTULA denir. Blastulanın ortasında oluşan boşluğu dolduran sıvıya ise BLASTOSÖL denir.

  • Segmentasyon aşamasında hücreler sürekli bölündüğünden hücrelerin boyutları sürekli küçülür. Boyutları hücrenin içerdiği besin miktarı ile alakalıdır. Kütle artışı ise olmaz.

2) Gastrulasyon

Blastulanın alt blastomerleri blastosöle doğru göç ederek oluşan embriyoya GASTRULA adı verilir. Blastuladan gastrula oluşumuna ise GASTRULASYON denir. İnsan gastrulasında;

  • dışta kalan hücreler EKTODERM

  • içte kalan hücreler ENDODERM

  • ortadaki hücreler ise MEZODERM tabakasını oluşturur. Mezodermin ortasındaki boşluğa ise gerçek vücut boşluğu olan SÖLÖM adı verilir.

Gastrulasyon sırasında blastomerlerin göç etmesi ile oluşan girintinin başlangıcına BLASTOPOR (İLKİN AĞIZ) denilir. İçerideki boşluğa ise GASTRULA BOŞLUĞU (İLKİN BAĞIRSAK) denir.

3) Organogenez

Gastrula evresindeki embriyoda oluşan embriyonik tabakaların farklılaşarak canlının gerçek doku ve organlarını oluşturmaya başlamasına ORGANOGENEZ denir. Organogenezde ilk oluşan yapı NOTOKORD dur. Notokord daha sonra gelişerek omurga halini alacaktır.

EMBRİYONUN DIŞINDA YER ALAN ZARLAR

Zigotun gelişmesi ardından oluşan embriyo; sürüngen, kuş ve memelilerde embriyonik zarlarla korunur. Bu zarlar;

  1. Amniyon Zarı

  2. Koriyon

  3. Allantoyis

  4. Vitellus

1) AMNİYON ZARI:

Embriyoyu dışarıdan kuşatan ilk zardır. Embriyoyu korur. Embriyo ile amniyon zarı arasında AMNİYON SIVISI bulunur. Bu sıvı, embriyoyu darbelere karşı korur.

2) KORİYON:

Embriyoyu koruyan zarların en dışta olanıdır. Kuş ve sürüngen yumurtalarında kabuğun hemen altında bulunur. Embriyonun gaz alıverişini sağlar. Memeli canlılarda ise gelişimin ilerleyen aşamalarında plasenta oluşumunu sağlar.

3) ALLANTOYİS:

Kuş ve sürüngen embriyolarında, embriyonun metabolizma atıklarının toplandığı yerdir. Ayrıca koriyonla beraber gaz alışverişinde de görev alır. Plasentalı memelilerde ise gelişim sırasında göbek kordonunun atar ve toplar damarı haline gelir.

4) VİTELLUS:

Embriyonun beslenmesini sağlayan kesedir. Kuş ve sürüngen embriyolarında bu kese büyüktür. Memelilerde ise küçüktür. Plasenta oluşumundan sonra tamamen kaybolur.

İNSAN EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ

Zigotun gelişmesi ile oluşan embriyonun rahim iç tabakası olan endometriyuma tutunması ile hamilelik oluşur. İnsanlarda hamilelik süresi yaklaşık olarak 9 ay (40 hafta) sürmektedir. Bu süre içerisinde embriyo gelişerek fetüs halini alacaktır. Embriyonun gelişmesi sırasında DNA tarafından kontrol edilen hücre bölünmeleri ve farklılaşmalar gerçekleşir. Bu dönem genel olarak üç aşamadan oluşmaktadır.

  1. Segmentasyon Dönemi (Evre)

  2. Embriyonik Dönem (Evre)

  3. Fetal Dönem (Evre)

1) Segmentasyon Dönemi (Evre):

Gebeliğin yaklaşık ilk 2 haftalık dönemidir. Segmentasyon sonucunda blastula oluşur. Morula oluşana kadar embriyo serbest haldedir. Blastulanın oluştuğu aşamada embriyo rahime gelerek endometriyuma tutunmaya başlar. 3-4 gün serbest halde bulunan embriyo, 1 haftalık olduğunda endometriyuma tutunmaya başlar. Blastulanın dış hücreleri endometriyum duvarında çöküntü oluşturur. Çöküntüler endometriyumu daha da kalınlaşması için uyarır. Çöküntüde parmak şeklinde yapılar oluşur. Bu yapılar gelişerek plasentayı oluşturmaya başlayacaktır. Blastuladaki özel hücrelerden HCG (Human koriyonik gonodotropin) hormonu salgılar. Bu hormon, korpus luteumun bozulmasını engeller. Bu hormonun miktarının azalması düşüğe neden olur.

2) Embriyonik Dönem (Evre):

Gebeliğin 2.-8. haftası arasında kalan dönemdir. Bu dönemde; Plasenta oluşur. Embriyonun dış vücut yapıları ve belli başlı organlar oluşur. Bu dönemin başında gastrulasyon oluşur ve embriyonik tabakalar meydana gelir. Ardından organogenez başlar.

  • 4. hafta: Baş ve çene belirginleşir. Kalp atmaya başlar. Kol ve bacaklar belirginleşmeye başlar.

  • 5-7. hafta: Baş hızlı bir şekilde büyür. Vücut genel hatları ile belirginleşmeye başlar.

  • 8. hafta: İç organlar oluşmuş durumdadır. Embriyo genellikle 30mm boyunda, 5 gram ağırlığındadır.

 

Embriyonun gelişimi devam ederken plasentada gelişir. Göbek kordonu oluşur. Plasenta içindeki boşluklar şekillenir ve içleri annenin kanı ile dolar. Annenin kanı ile embriyonun kanı bir zar ile ayrılır. Bu zara PLASENTA ZARI denir.

Plasenta zarı, annenin kanı ile embriyoya ait kılcal ve villus damarları arasında bulunur. Madde alışverişi sağlar. 8. Haftanın sonunda plasenta içindeki uzantılar embriyonun her tarafını kaplayarak koriyon adını alır. Plasentanın embriyoya ait kısmı koriyon ve uzantılarından, anneye ait kısmı ise rahim duvarından oluşmuştur. Gelişmiş bir plasenta 20cm uzunlukta ve 2,5 cm kalınlıkta kırmızı-kahverengi bir disktir. Göbek kordonu ile bebeğe bağlanır.  Göbek kordonu içerisinde iki tane atardamar bir tane toplar damar bulunur. Atardamarlar ile embriyodan plasentaya kan gönderilir, madde alışverişi yapıldıktan sonra toplardamarlar ile embriyoya kan getirilir.

2. Haftadan itibaren embriyo etrafında amniyon zarı oluşur. Zar ile embriyo arasında ise amniyon sıvısı doldurur. Embriyonik gelişim sırasında amniyon zarı embriyoyla beraber büyür ve koriyon ile kaynaşır. Oluşan bu yapıya AMNİYOKORİYON ZAR denir. Vitellus insan embriyosunda küçüktür. 2. haftadan itibaren görülmeye başlar. Daha sonra embriyonik sindirim kanalının oluşmasına yardım eder ve göbek kordonunun yapısına katılır. Allantoyis 3. haftaya gelişir daha sonra göbek kordonunun atardamar ve toplardamarının oluşumuna yardım eder.

3) Fetal Dönem (Evre):

8. Haftadan sonra embriyo FETÜS (CENİN) adını alır. Doğana kadar da bu şekilde adlandırılır.

  • 3. ay: Vücut büyüklüğünün artışı hızlanır. Başın büyüme hızı ise yavaşlar. Kemikleşme başlar. Dış üreme organları gelişmeye başlar.

  • 4. ay: Vücut çok hızlı büyür. Kemikleşme devam eder.

  • 5. ay: Büyüme hızı yavaşlar. Anne fetüsün hareketlerini hissedebilir. Saçlar ve deride ince kıllar çıkmaya başlar.

  • 6. Ay: Kaş ve kirpikler belirir. Deri buruşuk ve şeffaftır. Bu nedenle vücut kırmızı bir renkte görülür.

  • 7. Ay: Deri altı yağ tabakası oluşmaya başlar ve derinin buruşukluğu azalır.

  • 8. Ay: Deri rengi kırmızımsı ve biraz buruşuktur. Erkek fetüslerde testisler skrotum içinde vücut dışına çıkar.

  • 9. Ay:  Deride pigmentleşme tamamlanmadığından deri biraz kırmızımsı görülür ancak buruşuk değildir. Fetüsün tüm organları gelişmiştir.

 

Gebelik boyunca fetüsün sindirim, boşaltım, solunum ve üreme sistemi çalışmamaktadır. Dolaşım sistemi plasenta yardımı ile çalışır. Plasenta yardımı ile anneden besin ve oksijen gelir. Fetüsün atık maddeleri gene plasenta aracılığı ile anneye yollanır.

Ultrason

Ses dalgalarını görüntüye çevirerek hamileliğin izlenmesini sağlayan araçtır. Bebeğin gelişimi ultrason ile çok rahatlıkla incelenebilir. Gelişim bozuklukları erken tespit edilebilir. Bebeğe hiçbir zararı yoktur.

Amniyosentez

Fetüsün gelişiminde anormallik şüphesi olduğunda anormalliği tespit etmek amacı ile yapılan işlemdir. Amniyon sıvısından örnek alınır. Bu sıvı içerisinde fetüse ait hücreler de bulunur. Bu sıvı santifürüjden geçirilir. Bu işlem sonunda hücreler izole edilir. Fetüse ait bu hücrelerin mitoz bölünme geçirmesi sağlanır. Metafaz evresindeyken mitoz durdurulur ve kromozomların görüntüsü bilgisayara aktarılarak kromozom anormallikleri tespit edilmeye çalışılır. (karyotip analizi). Gebelik sırasında annenin ağır işte çalışması, yorgunluk, alkol, tütün, aşırı ilaç kullanımı, beslenme bozuklukları , stres, üzüntü gibi durumlar fetüsün gelişimini olumsuz etkiler.