Bu videolara ait PDF dosyalarına buradan ulaşabilirsiniz.

pdf_sh.png

Ekolojik Terimler

Ekosistemin Bileşenleri

pdf_sh.png

Madde ve Enerji Akışı

pdf_sh.png

Madde Döngüleri

Su - Karbon - Azot Döngüsü

pdf_sh.png

Çevre Sorunları

Ekoloji: Canlıların birbirileri ve cansız çevre ile olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır.

Popülasyon: Belirli bir bölgede yaşayan aynı tür canlıların oluşturduğu topluluktur.

Komünite: Birden fazla popülasyonun oluşturduğu topluluktur.

Ekosistem: Birden fazla komünitenin bir araya gelerek oluşturduğu cansız çevreyi de içine alan bölgedir.

Biyosfer: Dünya üzerinde canlıların yaşayabildiği en büyük ekosistemdir.

Habitat: Canlıların hayatsal faaliyetlerini doğal olarak sürdürebildikleri yaşam alanıdır.

Ekolojik Niş: Bir canlı türünün ekosistemdeki görevidir.

 

✔ Ekosistem canlılar ve çevrelerindeki cansız ortamdan oluşur. Ekosistemdeki canlılara biyotik faktör, cansızlara ise abiyotik faktör denir.

BİYOTİK FAKTÖRLER:

Ototroflar, heterotroflar ve saprofitlerdir.

 

1) Ototrof (Üretici)

✔ Ekosistemdeki besinin kaynağıdırlar.
✔ İnorganik maddeyi organik madde haline getiren canlılardır.
✔ İnorganik maddeleri ışık enerjisi ve klorofil pigmenti kullanarak organik madde haline getiren canlılara fotoototrof denir. Bu canlılar fotosentez yaparak beslenirler.

(Bazı bakteri, algler ve bitkiler…)
✔ İnorganik maddeleri oksitleyerek açığa çıkardıkları enerji ile organik madde üreten canlılara kemoototrof denir. Bu canlılar kemosentez yaparak beslenir.

 (Bazı bakteriler, bazı arkeler…)

2) Heteretrof (Tüketiciler)

✔ Kendi besinini üretemeyip dışarıdan hazır alan canlılardır. (Bazı bakteriler, bazı arkeler, bazı protistalar, mantarlar, ve hayvanlar)

 

3) Saprofit (Ayrıştırıcılar)

✔ Hücre dışına salgılayabildikleri güçlü sindirim enzimleri ile organik maddeleri hücre dışında parçalayıp hücre içine aldıktan sonra inorganik hale getirebilen canlılardır.

(Bazı mantarlar ve bazı bakteriler,)

✔ Ölmüş canlı kalıntılarını, canlıların atıklarını parçalayıp doğaya yeniden kazandırırlar.
✔ Doğadaki madde döngüleri için çok önemlidirler. Ototrof canlılar için ham madde üretimini yaparlar.

ABİYOTİK FAKTÖRLER

Ekosistemin cansız bileşenleridir.

 

1) Işık:

✔ Fotoototrof canlılar ışık enerjisi kullanarak inorganik maddeleri organik madde haline getirerek besinlerini üretirler. Bu nedenle ışık temel besinlerimizin üretiminde görev alır. Besin zincirleri ile üretilen besin diğer canlılara ulaştırılır.

✔ Yüksek enerjili ışınlar canlıda mutasyonlara neden olabilir.

✔ Dünya üzerindeki ışık dağılımı, canlıların yayılış göstermesi üzerine etkilidir. Işık alma süresi fazla olan ekosistemlerdeki canlı çeşitliliği ışık alma süresi az olanlara oranla daha fazladır.

✔ Hayvanların hayatsal faaliyetlerine devam edebilmesi ışığa göre ayarlanır. Örneğin, bazı hayvanlar ışık olduğunda aktifken bazıları karanlıkta aktiftir. Ya da bir çok bitki çiçek açma zamanlarını ışığa göre ayarlamıştır.

2) Sıcaklık:

✔ Canlı vücudundaki metabolik faaliyetlerin gerçekleşebilmesi enzimlerin çalışması ile mümkündür. Enzimler, en iyi çalışmalarını kendilerine göre olan optimum sıcaklık aralığında yaparlar. Canlının yaşam yerindeki sıcaklığın değişmesi canlı yaşamını olumsuz etkiler. Bu nedenle her canlı kendi metabolizmasına uygun sıcaklıktaki ekosistemlerde yaşar.

✔ Sıcaklık hayvanların görünüşünü de etkiler. Sıcak bölgelerde yaşayan hayvanların vücutları, soğuk bölgelerde yaşayanlara göre daha koyudur.

✔ Sıcaklığın vücut boyutlarında da etkisi vardır. Sıcak bölgelerde yaşayan böcek, kertenkele gibi hayvanlar soğuk bölgelerde yaşayan akrabalarına göre daha büyüktür.

✔ Bazı canlıların vücut sıcaklığı sabit değildir. Vücut sıcaklığı çevre sıcaklığı ile paralel olarak değişen canlılara soğukkanlı canlı denir. Değişmeyerek sabit kalanlara ise sıcakkanlı canlı denir. Soğukkanlı canlılar dünyanın her yerinde yayılış gösteremezler ve bazıları soğuk mevsimlerde kış uykusuna yatarlar.  Sıcakkanlı canlıların ise dünya üzerindeki dağılışları daha geniştir.

3) İklim:
✔ Belirli bir bölgede uzun zaman aralığında etkili olan atmosfer koşullarına iklim denir.

✔ İklimlerin oluşmasında pek çok abiyotik faktör etkilidir. Ayrıca o bölgenin yükseltisi ve denize göre konumu da iklimin oluşması üzerine etki gösterir.

 

4) Toprak:

✔ Kayaların su, rüzgar ve sıcaklık etkisi ile parçalanması ile oluşan abiyotik faktördür.

✔ Canlılar doğrudan ya da dolaylı olarak toprakla bağlantı halindedir.

✔ İçeriklerine göre farklı topraklar vardır. Bu toprak çeşitleri üzerinde yaşayan canlıların da dağılımı üzerine etki gösterir.

✔ Humuslu Toprak: Bol miktarda besin içeren bitki gelişimine en uygun topraktır.

✔ Kumlu Toprak: Ozmotik basıncı çok yüksek olan ve bitki gelişimi için elverişsiz topraklardır.

✔ Kireçli Toprak: Kireç miktarı fazla olan topraklardır.

✔ Killi Toprak: Kil miktarının fazla olduğu topraklardır.

5) Mineraller:

✔ İnorganik maddeler olduğundan canlılar tarafından üretilemeyen ve doğada hazır olarak bulunan maddelerdir.

✔ Canlı vücudunda yapıcı onarıcı ve düzenleyici olarak görev yaparlar.

✔ Canlının vücudunda gereken miktarlara göre en az olan mineral sınırlayıcı etki gösterir. Buna minimum yasası denir.

 

6) Su: 

✔ İnorganik madde olduğundan canlılar tarafından üretilemeyen ve hazır alınmak zorunda olan maddedir.

✔ Canlı vücudunda en fazla bulunan temel bileşendir.

✔ Canlıdaki enzimlerin çalışabilmesi için ortam oluşturur. Bu nedenle hayatsal faaliyetlerin gerçekleşebilmesini sağlar.

✔ Su miktarının fazla olduğu ekosistemlerde canlı çeşitliliği daha fazladır.

✔ Canlılar metabolizmaları için gerekli olan su miktarına göre dünyada dağılış göstermişlerdir.

✔ Suyun az olduğu bölgelerde yaşayan canlılarda su kaybını engellemek için çok sayıda adaptasyon gelişmiştir.

7) pH:

✔ Sulu çözeltilerdeki H konsantrasyonuna bağlı olarak hesaplanan değere pH denir.

✔ Canlılar metabolizmalarına uygun pH aralıklarında yaşarlar. Çünkü, enzimler belirli pH aralıklarında çalışabilmektedir. Ortam pH’ının bozulması enzimlerin çalışmasını olumsuz etkileyeceğinden canlı yaşamını tehlikeye sokar.

CANLILAR ARASINDAKİ BESLENME İLİŞKİSİ

✔ Canlılarda üç şekilde beslenme görülür.

      1) Ototrof

      2) Heterotrof

      3) Hem ototrof hem heterotrof

 

1) İnorganik maddeleri kullanarak organik maddeleri üreten  ve böylece, kendi besinini kendisi üreten canlılara ototrof denir.

✔ Ototrof canlılar, organik maddeyi üretme şekilerine göre ikiye ayrılır. Bunlar fotoototrof  ve kemoototroftur.

✔ Fotoototroflar fotosentez yapar ve klorofil pigmentine sahiplerdir.

✔ Kemoototroflar ise kemosentez yapar ve prokaryotlardır.

2) Organik maddeleri beslenme yolu ile dışarıdan hazır alan canlılara heterotrof denir. Heterotrof canlılar beslenme şekillerine göre holozoik, saprofit ve parazit olmak üzere üçe ayrılır.

✔ Holozoik canlılar, besinlerini büyük parçalar halinde alır; sindirim sistemlerinde parçalayarak kullanırlar. Hayvanlar holozoik canlılardır. Besin çeşitlerine göre etçil (karnivor), otçul (herbivor) ve hepçil (omnivor) olarak üç gruba ayrılırlar.

✔ Saprofit canlılar, güçlü sindirim enzimlerine sahiplerdir. Sindirim enzimlerini hücre dışına salgılayarak organik maddelerin zardan geçebilecek boyutlara küçültürler. Daha sonra solunum metabolizmaları ile inorganik madde haline getirerek hücre dışına bırakırlar. Böylece organik maddeleri inorganik hale getirerek yeniden kullanabilir hale getirirler. Ototroflar için inorganik madde elde ederler. Madde döngülerinin gerçekleşmesinde çok büyük öneme sahiplerdir.

Bazı bakteri ve mantarlar saprofittir.

 

✔ Parazit canlılar, sindirim enzimlerine sahip olmadıklarından sindirilmiş besinlerin hazır olarak bulunduğu yerlerde yaşarlar. Başka canlıların içinde ya da üzerinde yaşayarak canlının besinlerini alırlar ve canlıya zarar verirler. Aynı zamanda patojen (hastalık yapıcı) özellik gösterirler.

Bazı bakteri, protista, mantar, bitki ve hayvanlar parazittir.

3) Fotosentez yaparak ototrof, besinini dışarıdan hazır alarak heterotrof beslenen canlılar hem ototrof hem heterotrof canlılardır. Öglena ve böcekçil bitki en önemli örnekleridir.

Madde ve Enerji Akışı

✔ Ekosistemin biyotik faktörleri ekosistemin dengede kalmasını sağlar. Bu canlılardan herhangi birinin sayısının artması ya da azalması diğerlerini de olumlu ya da olumsuz olarak etkiler.

✔ Ekosistemdeki her canlının üretmiş olduğu organik maddeye biyomas ya da biyokütle denir.

✔ Biyokütle, bir canlıdan diğer canlıya besin yolu ile aktarılır. Bu aktarım sırasında biyokütlenin ve biyokütle içindeki kimyasal bağda bulunan enerjinin yaklaşık %90’ı kaybolur. %10’luk bir kısmı canlı vücuduna katılabilir.

✔ Ekosistemdeki madde ve enerji akışı her beslenme düzeyinde azaldığından besin piramitleri elde edilir.

✔ Besin piramidinin en altında daima ototroflar, diğer basamaklarında heterotroflar bulunur. Saprofitler ise belirli bir basamakta bulunmaz, her basamağa etki edebilirler.

✔ Piramitteki her bir basamağa trofik düzey denir.

Besin Piramidinde Aşağıdan Yukarıya Doğru Gidildikçe

✔ Canlı sayısı azalır.

✔ Biyomas azalır.

✔ Canlıların vücut büyüklüğü artar. (Genellikle)

✔ Canlıların üreme hızı azalır.

✔ Aktarılan enerji miktarı azalır.

✔ Zehirli madde birikimi artar.

Besin Zinciri

✔ Bir ekosistemde madde ve enerji akışı doğrultusunda canlıların sıralanması ile oluşan zincirdir.

Besin Ağı

✔ Birden fazla besin zincirinin kesişmesi ile oluşan karmaşık zincirdir.

Kilit Taşı Tür

✔ Besin ağındaki türler ekosistemin dengesi açısından birbirine bağımlıdır ve bazı türler bütün sistem üzerinde diğerlerinden daha fazla etki gösterirler. Besin ağındaki bu özellikteki canlılar kilit taşı türdür.

✔ Kilit taşı türün yok olması besin zincirindeki diğer canlıların yok olması ya da azalmasına yol açar.

Örnek: Denizyıldızı popülasyonunun ekosistemden çıkarılması, midye popülasyonunun kontrolsüz artmasına neden olur ve diğer birçok türü uzaklaştırır.

 

Biyolojik Birikim

✔ Besin piramidinde üreticiden tüketiciye doğru çıkıldıkça canlı vücudunda biriken zehir miktarı artar.

Madde Döngüleri

Ekosistemde yer alan maddeler organik ve inorganik formlarına sürekli dönüşerek döngü halindedir.

En önemli madde döngüleri

✔ Su döngüsü

✔ Karbon döngüsü

✔ Azot döngüsü

 

Su, karbon ve azot döngüsü atmosfer ile yeryüzü arasında gerçekleşir.

SU DÖNGÜSÜ

Buharlaşma, yoğunlaşma, yağış, fotosentez ve solunum olayları ile su katı sıvı ve gaz formuna dönüşerek yeryüzü ile atmosfer arasında dönüşüm geçirir.

KARBON DÖNGÜSÜ

✔ Atmosferde C; CO ve CO2 halinde bulunur.

✔ CO2, özümleme reaksiyonları ile ototroflar tarafından organik madde haline getirilir. Beslenme yolu ile diğer canlılara geçer ve solunum ile yeniden atmosfere ulaşır.

✔ Ayrıca yanma olayları da atmosferdeki CO2 miktarını artırır.

AZOT DÖNGÜSÜ

✔ Atmosferde bulunan azot gazı çeşitli doğa olayları ve azot bağlayıcı bakteriler ile yeryüzüne aktarılır.

✔ Fotosentez ve kemosentez reaksiyonları ile ototroflar tarafından organik madde haline getirilir.

✔ Beslenme yolu ile heterotroflara geçer.

✔ Canlıların ölmüş vücut parçaları, ölüleri ve dışkılarının saprofitler tarafından parçalanması sonucu yeniden inorganik hale gelir. Bu olaya pütrifikasyon denir.

✔ Saprofit faaliyetleri ile açığa çıkan NH3, nitrit bakterileri ile nitrite (NO2); nitrit ise nitrat bakterileri ile nitrata (NO3) dönüştürülür. Bu canlılara genel olarak nitrifikasyon bakterileri denir. Olaya ise nitrifikasyon denir. Nitrifikasyon bakterileri nitrifikasyonu kemosentez ile gerçekleştirmektedir. Nitrifikasyon bakterileri ile tekrardan kullanılabilir azot tuzları oluşur.

✔ Yeryüzünde dönüşümü tamamlanmış olan azotun yeniden atmosfere aktarılması ise kemoototrof olan denitrifikasyon bakterileri tarafından gerçekleştirilir. Bu olaya denitrifikasyon denir.

Çevre Sorunları

Çevrenin doğal yapısı ve bileşiminin bozulması, canlıların bu durumdan olumsuz etkilenmesine çevre kirliliği denir. Çevre kirliliği iki şekilde olur. İnsan faaliyetleri sonucu ve doğal nedenler.

 

İnsan Faaliyetleri Sonucu

✔ Fosil yakıtların aşırı ve bilinçsiz kullanımı

✔ Sanayi ve evsel atıklar

✔ Kimyasal ve biyolojik silah

✔ Nükleer silah ve radyoaktif atıklar

✔ Orman yangınları ve ağaçların kesilmesi

✔ Tarım ilaçlarının aşırı kullanılması

 

Doğal Nedenler

✔ Depremler

✔ Seller

✔ Volkanik patlamalar

HAVA KİRLİLİĞİ

✔ Hava İçerisinde bulunan maddelerin canlıların hayatını riske atacak kadar miktarının değişmesidir.

 

Sera Etkisi: Havadaki karbondioksit ve sera gazlarının miktarının artmasıdır. Bunun sonucunda güneş ışınları tutulur, dünyanın sıcaklığı artar ve küresel ısınma ortaya çıkar.

 

Küresel Isınma: Sera etkisine bağlı olarak dünya sıcaklık ortalamasının artmasıdır. Bunun sonucunda iklimler değişir, buzullar erir, dünya üzerindeki su miktarı artar, karalar küçülür deniz ve okyanuslar büyür, canlı çeşitliliği azalır.

 

Karbon Ayak İzi: Bir kişinin bir yıl boyunca havaya salınımına neden olduğu karbondioksit miktarıdır.

Asit Yağmurları: Azot ve kükürtlü bileşiklerin havaya salınımı ile bu maddelerin suyla tepkimeye girmesi sonucunda asit olarak dünyaya yağmasıdır. Bunun sonucunda; asit yağmurlarının yağdığı bölgelerde pH değişimi olur. pH değişiminden o ortamdaki canlılar olumsuz olarak etkilenir ve tarihi eser ve binalar zarar görür.

 

Ozon Kirliliği: Motorlu taşıtlardan çıkan gazların güneş ışığı ile tepkimeye girmesi ile oluşan ozon ve azot dioksitin birikmesi ile ozon kirliği oluşur. Biriken ozon gazı solunduğunda canlılara zarar verir.

 

Ozon Tabakasının İncelmesi: Kloroflorokarbon vb. kimyasal maddeler ozon tabakasının incelmesine neden olur. Bunun sonucunda güneşten gelen zararlı ışınlar ve UV ışınlar yeryüzüne ulaşarak canlılara zarar verir.

SU KİRLİLİĞİ

✔ Suyun fiziksel, kimyasal ve biyolojik yapısının bozulmasıdır.

 

Ötrofikasyon: Evsel ve endüstriyel atıklarla sulara azot ve fosfor taşınır. Bunun sonucunda su bitkileri ve algler kontrolsüzce çoğalır. Su kirlenmeye başlar ve sucul bölge zamanla küçülür. Buna ötrofikasyon denir. Bunun sonucunda sudaki organik besin miktarı, kokuşma ve çökelme artar, oksijen azalır, canlı çeşidi ve sayısı azalır.

 

TOPRAK KİRLİLİĞİ

✔ Toprak yapısının bozulması ile verimliliğin düşmesidir.

✔ Her canlı doğrudan ya da dolaylı olarak toprağa bağımlıdır.

 

Toprak kirliliğinin nedenleri;

✔ Hızlı nüfus artışı

✔ Atıkların toprağa karışması

✔ Tarımda kimyasal gübre ve ilaç kullanılması

✔ Asit yağmurları

✔ Radyoaktif atıklar