Bu videolara ait PDF dosyalarına buradan ulaşabilirsiniz.

pdf_sh.png

Bitkisel Dokular 1

pdf_sh.png

Bitkisel Dokular 2

pdf_sh.png

Bitkilerin Yapısı

pdf_sh.png

Bitkisel Hormonlar ve Bitkilerde Hareket

pdf_sh.png

Bitkilerde Beslenme ve Taşıma

pdf_sh.png

Bitkilerde Üreme

BİTKİSEL DOKULAR

BÖLÜNÜR DOKU (MERİSTEM)

✔ Mitoz bölünme yapabilme yeteneğinde olan hücrelerin oluşturduğu dokudur.

✔ Bitkinin kalınlaşmasını ve uzamasını sağlar.

 

Meristem doku hücrelerinin özellikleri

✔ Hücreler arası boşluk yoktur.

✔ Farklılaşarak diğer dokuları oluştururlar.

✔ Büyümde etkili olan hormonları salgılar.

✔ Hücreleri küçük, ince çeperli, küçük kofullu, bol sitoplazmalı, ve büyük çekirdeklidir.

✔ Metabolizmaları hızlıdır.

✔ Klorofil taşımadıklarından fotosentez yapamazlar.

 

UÇ (APİKAL) MERİSTEM

✔ Embriyonik dönemdeki bölünme yeteneğini hayatı boyunca sürdüren meristem dokusudur.

✔ Kök, gövde ve dalların uçlarında bulunur.

✔ Bitkinin uzamasını sağlar. (Primer Büyüme)

YANAL (LATERAL) MERİSTEM

✔ Parankima dokusu hücrelerinin oksin ve sitokinin hormonları etkisiyle yeniden bölünme özelliği kazanması sonucu oluşmuş hücrelerin oluşturduğu dokudur.

✔ Bitkinin kalınlaşmasını sağlar.

✔ Monokotil bitkilerde bulunmaz.

 

Damar Kambiyumu (İç Kambiyum): Yeni iletim dokuyu oluşturarak enine kalınlaşmayı sağlar.

 

Mantar Kambiyumu (Fellogen = Dış Kambiyum): Damar kambiyumunun gövde içerisinde yaptığı kalınlaşma sonucunda gövdenin dış kısmındaki parçalanan epidermis yerine peridermis dokusunun oluşmasını sağlar.

 

Yara Kambiyumu: Bitkinin yara alan kısmının onarılmasını sağlar.

Sekonder Büyüme

✔ Bitkinin lateral meristem aktivitesi sayesinde kalınlaşma yapmasına sekonder büyüme denir.

✔ Sekonder büyümede damar kambiyum ve mantar kambiyumu görev alır.

✔ Odunsu ve bazı otsu bitkilerde görülür.

✔ Monokotil bitkilerde görülmez.

✔ Kök ve gövdede benzer şekilde gerçekleşir.

✔ Uç meristemin farklılaşması ile oluşan primer ksilem ve primer floem arasında damar kambiyumu bulunur.

✔ Damar kambiyumu yılda iki kere aktif olur. İçe doğru sekonder ksilemi dışa doğru sekonder floemi oluşturur. 

✔ Çevre şartlarının daha elverişli olduğu büyüme zamanlarında oluşturulan hücreler bol sitoplazmalı, ince çeperli ve açık renkliyken, daha az elverişli olduğu zamanlardaki ise az sitoplazmalı, kalın çeperli ve koyu renklidir.                

✔ Damar kambiyumunun aktivitesi sonucunda gövde kalınlaşır. Dıştaki epidermis dokusu parçalanır.

✔ Mantar kambiyumunun aktvitesi ile peridermis dokusu oluşturulur.

✔ Çift yıllık otsu bitkilerde mantar kambiyumu bulunmaz. Bu bitkilerde sadece damar kambiyumu bulunur. Peridermis oluşturamadıklarından 2. yılın sonunda ölürler.

✔ Meristem dokularının farklılaşarak bölünme özelliklerini kaybetmeleri sonucunda oluşmuş dokulardır. Görev ve yapılarına göre çeşitlenirler.

 

TEMEL DOKU

✔ Farklı özelliklere sahip parankima, kollenkima (pek doku) ve sklerankima (sert doku) dokularından oluşmuştur.

✔ Bitkilerdeki metabolik faaliyetlerin çoğundan sorumludur.

✔ Kök, gövde ve yaprakların örtü dokusu ile iletim dokusu arasını doldurmaktadır.

✔ Depolama, fotosentez yapma ve destek olma gibi görevleri de vardır.

 

1) PARANKİMA

✔ Canlı hücrelerdir.

✔ Genellikle bol sitoplazmalı, besin depolayabilen ve pigment taşıyabilen hücrelerdir.

✔ Bitkilerin hemen hemen bütün organlarının yapısında bulunur.

Görevleri bakımından 4 farklı parankima hücresi bulunur.

 

a) Özümleme (Asimilasyon) Parankiması

✔ Klorofil bakımından zengin olup fotosentez yapan parankimadır.

✔ Yaprak, genç gövde gibi kısımlarda bulunur. Yaprakların mezofil tabakası içinde bulunur. Palizat ve sünger parankimaları özümleme parankimalarıdır.

 

b) Depo Parankiması

✔ Su ve besin depolayan parankimadır.

✔ Gövde, kök, yaprak, meyve… gibi organlarda depolama yapar. Bitkinin çeşidine göre depoladığı madde değişir.

Kaktüslerde su, patateste nişasta, zeytinde yağ, nohutta protein…

 

c) Havalandırma Parankiması

✔ Çok sayıda hücreler arası boşluğa sahiptir.

✔ Bitkinin gaz alışverişini ve bitkinin su içerisinde dik durmasını sağlar.

✔ Özellikle oksijenin az olduğu su ve bataklık gibi bölgelerde yaşayan bitkilerde daha çok bulunur.

d) İletim Parankiması

✔ Özümleme parankiması ile iletim dokusu arasında madde alışverişi sağlayan parankima dokusudur.

2) KOLLENKİMA (PEK DOKU)

✔ Canlı hücrelerdir.

✔ Hücre çeperlerinde selüloz ve pektin birikimi olmuştur. 

✔ Hücreye desteklik sağlarlar. Gerilme ve kıvrılmaya karşı çok dayanıklıdırlar.

✔ Genç bitkilerde, yapraklarda, çiçeklerde ve meyve saplarında bulunur. (Bitkinin genç kısımlarında bulunur.)

✔ Selüloz ve pektin birikimi hücrenin köşelerinde meydana gelmişse köşe kollenkiması; boyuna çeperlerinde meydana gelmişse levha kollenkiması adı verilir.

3) SKLERANKİMA (SERT DOKU)

✔Ölü hücrelerdir. İlk oluştuklarında canlı hücrelerdir. Daha sonra çeperde başlayan lignin birikimi nedeni ile ölerek sklerankima haline gelirler.

✔ Bitkinin yaşlanmış kısımlarında bulunur.
✔ Sklerankima hücrelerinin şekli iğ şeklinde ise bu hücrelere sklerankima lifleri denir. Demet hallinde bulunarak bitkiye desteklik sağlar. Keten, kenevir gibi bitkilerde bolca bulunur.

✔ Sklerankima hücrelerinin şekli yuvarlak ise bu hücrelere taş hücreleri denir. Bu hücrelere bitkinin kabuğunda ve tohumlarda çok rastlanır. Ayva, armut gibi bitkilerin meyvelerinde bolca bulunur.

ÖRTÜ (KORUYUCU DOKU)

✔ Bitki organlarının dış yüzeyini örter.

✔ Epidermis ve peridermis olmak üzere iki çeşittir.

 

1) Epidermis

✔ Otsu bitkilerin her yeri, odunsu bitkilerin ise genç gövde ve kökleri ve yaprakları örten genellikle tek katlı olan dokudur.

✔ Hücreleri klorofil taşımaz ve aralarında boşluk yoktur.

✔ Dış tarafa doğru kütin salgılarlar. Bu salgı kütikula tabakasını oluşturur. Bu tabaka su kaybını engeller. Işığa karşı geçirgendir ancak kalın olması durumunda ışık geçirgenliğini azaltarak fotosenteze olumsuz etki yapar. Kökte bulunmaz.

✔ Kurak bölge bitkilerinde kütikula kalınken nemli bölge bitkilerinde incedir.

Kutikula tabakası epidermisin farklılaşması sonucu oluşmamıştır.

 

Epidermis farklılaşması ile Oluşan Yapılar

a) Stoma

✔ Klorofil içeren iki bekçi (stoma = kilit) hücrelerinden oluşmuş yapıdır.
✔ Stoma hücreleri arasında boşluk vardır. Bu boşluğa stoma açıklığı denir. Stoma hücrelerinin stoma açıklığına bakan çeperleri daha kalın olduğundan turgor basıncı değişimine bağlı olarak açılıp kapanabilirler.
✔ Çevre şartlarına ve bitkinin ihtiyacına göre açılıp kapanarak bitkinin gerekli gaz alışverişi ve terlemesini (transpirasyon) düzenler. (Su alımı yapamazlar.)

✔ Bitki türüne ve yaşadığı ortama göre stomaların epidermis tabakasındaki yeri, konumu ve sayısı farklı olabilir.

✔ Kurak bölge bitkilerinde stoma sayısı az ve yaprağın alt yüzeyinde alt konumlu olarak bulunurlar.

✔ Nemli bölge bitkilerinde ise stoma sayısı çok ve yaprağın her iki yüzünde bulunabilir ve üst konumludur.

✔ Kök epidermisinde ve su içinde yaşayan bitkilerde ise stoma bulunmaz.

b) Hidatot (Su savağı)

✔ Sıvı halde su ve suda çözünmüş mineralleri atan yapıdır. Stoma gibi açılıp kapanma özelliği yoktur. Ksilemlerin dışarı açıldığı bölgelerdir. Su alımı yapmazlar.

✔ Yaprak uçlarında nadiren de yaprak yüzeylerinde bulunur.

✔ Havadaki nemin fazla, kök basıncının yüksek ve terlemenin yapılamadığı durumlarda suyun fazlası hidatotlarla dışarı atılır. Bu olaya gutasyon (damlama) denir.

✔ Genellikle nemli bölge bitkilerinde görülür.

c) Tüy (Trikom)

✔ Epidermis hücrelerinin dışa doğru uzayarak oluşturduğu canlı ya da ölü olabilen yapıdır.

✔ Bitkinin türüne ve yaşadığı ortama göre yapı ve görev bakımından farklılıklar gösterir.

✔ Bir tane epidermis hücresinde oluşmuşsa basit tüy;  birden fazla epidermis hücresinden oluşmuşsa bileşik tüy denir.

Görevleri

✔ Su kaybını azaltır.

✔ Bitkinin aşırı ısınmasını önler.

✔ Stomaların rüzgar almasını engeller.

✔ Hayvanlara karşı savunma sağlar.

✔ Bazı tüyler içerisinde aromatik bileşikler bulunur. Kokulu bitkilerin gövde yaprak ve çiçeklerinde bulunur. Bu şekilde tozlaşmaya yardımcı olur.

✔ Köklerde bulunan emici tüyler topraktan su ve suda çözünmüş minerallerin emilmesini sağlar.

Emergens (Diken)

✔ Epidermisin parankima hücreleri ile beraber oluşturduğu çıkıntıdır.

✔ Tüylere göre daha serttir.

✔ Hayvanlara karşı savunma yapmada kullanılır.

✔ Tohumların hayvanlara tutunarak geniş alanlara yayılmasını sağlayan emergensler de vardır.

2) Peridermis

✔ Bitkinin odunlaşmış gövdelerinin dışını saran koruyucu dokudur.

✔ Hücre çeperleri süberin ile dolduğundan hücre madde alışverişini yapamaz ve ölür. Bu nedenle ölü hücrelerden oluşmuştur.

✔ Kambiyumun gövdeyi kalınlaştırması sonucunda parçalanan epidermis yerine mantar kambiyumu tarafından oluşturulur.

 ✔ Parçalanmış epidermis hücrelerinin arasında bulunan stomaların yerini peridermis içerisinde lentisel (kovucuk) alır.

 

Lentisel; stoma gibi gaz alış verişinde görev alır ancak ölü hücrelerden oluştuğundan açılıp kapanma özelliği yoktur.

İLETİM DOKU

✔ Bitkilerde organik ve inorganik maddelerin bitkinin farklı organ ve dokularına taşınmasını sağlayan dokudur.

✔ Damarsız tohumsuz bitkiler hariç (kara yosunu) tüm bitkilerde vardır.

 

1) Ksilem (Odun Borusu)

✔ Bitkilerin emici tüylerle topraktan aldığı su ve minerali yapraklara ve diğer organlara taşınmasını sağlayan ölü dokudur.

✔ Trake ve trakeit hücrelerinden oluşmuştur. Trakeler büyük, trakeitler küçük borulardır. Hücreler arasındaki çeperler erimiştir. Yan çeperler kalınlaşarak boru şeklini almıştır.

✔ Gövdede içte, yaprakta dışta bulunur.

✔ Tek yönlü olarak (kökten gövdeye) madde taşınması yapar.

✔ Madde taşıması floeme göre hızlıdır.

Floem (Soymuk Borusu)

✔ Fotosentez sonucunda üretilmiş olan organik
maddelerin gerekli dokulara iletilmesini sağlayan canlı bir iletim
dokusudur.

✔ Kalburlu boru ve arkadaş hücrelerinden oluşmuştur. Hücreler arası çeperler tamamen erimemiştir. Kalburlu hücreler arasında kalburlu plaklar oturur.
✔ Gövdede dışta, yaprakta içte bulunmaktadır.

✔ Çift yönlü taşıma gerçekleştirir.

✔ Taşıma aktif taşıma ve pasif taşıma ile gerçekleşir. Madde hareketlerinin gerçekleşmesinde sıvı basıncı farklılığından kaynaklanır.

Bitkilerin Yapısı

Kara hayatına uyum sağlamış bitkilerde genellikle toprak altına doğru gelişen kök bulunur.

 

Kök;

✔ Bitkiyi toprağa bağlar.

✔ Topraktan su ve mineralleri alır.

✔ Besin depolar.

✔ Bazı hormonlar salgılar.

Tohumun çimlenmesi sırasında oluşan ilk köke embriyonik kök ya da primer kök denir. Primer kökten sekonder kök çıkar. Böylece bitkide kök sistemi oluşur.

 

Kök çeşitleri

Bitkilerde genel olarak 2 farklı kök oluşabilir.

Kazık kök: Primer kök ve ondan çıkan sekonder köklerle birlikte baskınlığını sürdürürse bu tür kök sistemine kazık kök denir. Odunsu ve bazı otsu bitkilerde görülür.

Saçak kök: Dallanma sonucu tek bir kökün baskınlığı olmadan toprak yüzeyinin altında yayılan çok ince ve uzun köklerden oluşmuş kök sistemidir. Primer ve sekonder kök birbirinden ayırt edilemez. Otsu bitkilerde görülür.

Kökün Boyuna Kesitinin Yapısı

Kök 4 bölümde incelenir. Bu bölümler birbirinden kesin olarak ayrılmaz ve iç içe geçmiş durumdadır.

✔ Kaliptra

✔ Hücre bölünme bölgesi

✔ Uzama bölgesi

✔ Farklılaşma (olgunlaşma) bölgesidir.

Kökün en uç kısmına büyüme konisi (bölgesi) denir.

 

Kaliptra (Yüksük): Kökün en ucunda bulunur. Apikal meristem tarafından üretilir. Parankima dokusuna ait bir yapıdır. Hücre çeperleri içerisinde jelatinimsi bir madde olan müsilaj vardır. Kökün toprak içerisinde ilerlerken zarar görmesini engeller.

 

Hücre Bölünme Bölgesi: Apikal meristem hücrelerinden oluşmuştur. Bu hücreler sürekli bölünerek kökün uzamasını sağlar. Bu hücreler dışa doğru kaliptrayı, içe doğru primer meristem hücrelerini oluşturur.

Uzama Bölgesi: Apikal meristemin faaliyeti sonucu oluşur. Buradaki embriyonik hücreler uzayarak ve hacimlerini artırarak kökün uzamasını sağlarlar. Bu hücreler daha sonra bitkinin gerçek dokularını oluşturur.

 

Farklılaşma (Olgunlaşma) Bölgesi: Uzama bölgesinin üzerinde bulunur. Uzama bölgesi hücrelerinin farklılaşması ile oluşmuştur. Bitkinin gerçek kök dokuları bulunur. Burada epidermis hücrelerinin farklılaşması ile emici tüyler oluşmuştur. Emici tüyler, topraktan su ve mineral emilmesini sağlar.

Kökün Enine Kesitinin Yapısı

✔ En dışta epidermis bulunur. Epidermis tarafından oluşturulmuş emici tüyler de bulunabilir.

✔ Epidermis altında hücreler arası boşluklara sahip korteks bulunur. Korteks parankima hücrelerinden oluşmuştur. Genellikle nişasta depo eder.

✔ Korteksin en iç kısmında endodermis bulunur. Endodermisindeki kaspari şeridi su geçirmeyen bir tabaka oluşturur.

✔ Endodermisin altında merkezi silindirin hemen üstünde periskl bulunur. Burada bulunan parankima hücreleri meristem hücrelerine dönüşerek lateral meristemin ve yan köklerin oluşmasını sağlar.

✔ Kökün en iç kısmında merkezi silindir bulunur. Bu bölgede iletim demetleri vardır. Floem dış kısımda, ksilem ise iç kısımda bulunur.

✔ Monokotil bitkilerde merkezi silindirin ortasında öz bölgesi vardır. Bu bölge parankima hücrelerinden oluşmuştur.

Dikotil bitkilerin kökünde ise öz bulunmaz.

✔ Üzerinde tomurcukları, yaprakları, çiçekleri ve meyveleri taşıyan bitki kısmıdır.

✔ Topraktan alınan su ve minerallerin diğer organlara, yapraklarda üretilen organik maddelerinde köklere taşınmasını sağlar. Taşıma iletim dokusu ile olur.

✔ Genellikle toprak üstünde bulunur. Ancak bazı bitkilerde özelleşmiş toprak altı gövdeler de bulunabilir.

 

Bitkilerde Çeşitli İşlevleri Üstlenmiş Farklılaşmış Gövdeler

Stolon (sürünücü gövde):Toprak üstü yatay ince gövdedir.

Rizom: Toprak altı yatay gövdelerdir. Stolona göre daha kalındır.

Yumru gövde: Rizomların şişkinleşmesi ile oluşmuş toprak altı depo gövdeleridir.

Soğan (Yassı gövde): Şişkinleşmiş yapraklardan oluşmuş toprak altı depo gövdeleridir.

Sarılıcı gövde: Özel uzantıları ile bitkinin başka bir yere tutunarak büyümesini sağlayan gövdelerdir.

Genel olarak iki çeşit gövde tipi vardır.

 

Otsu gövde: Monokotil bitkiler ile bazı dikotil bitkilerde görülür. Gövdenin dışı epidermis ile kaplı olduğundan iç taraftaki klorofil taşıyan hücreler nedeni ile yeşil gözükür.

Odunsu gövde: Bazı dikotil ve açık tohumlu bitkilerde görülür. Ağaç ya da çalı formunda olan bitkiler odunsu gövdeye sahiptir. Gövdenin dışı peridermis ile kaplı olduğundan kahverengi gözükür. İç taraftaki hücreler klorofil pigmenti taşımaz.

Gövdenin Boyuna Kesitinin Yapısı

✔ Kök büyüme noktası ile benzerdir. Apikal meristem genç yapraklar tarafından korunur.

✔ Tohumlu bitkilerin gövdesi tohumsuz bitkilere oranla daha gelişmiştir.

✔ Gövdenin her dalının uç kısmında tepe tomurcuğu bulunur. Tepe tomurcuğu gövdenin uzamasını sağlar. Yapısı kök büyüme noktasına benzemektedir. Farklı olarak kökteki kaliptranın görevini gövdede tomurcuk yapraklar gerçekleştirmektedir.

✔ Gövde üzerinde  yan dalların oluşumunu sağlayan yanal tomurcuk bulunur. Yanal tomurcukların çıkış yapacağı her noktaya nodyum denir. İki nodyum arasına ise internodyum denir.

✔ Hormonların etkisi ile tepe ya da yanal tomurcuklar aktifleşerek uzama sağlanır. Tepe tomucuğu aktif haldeyken yanal tomurcuklar uzama yapmaz. Buna apikal dormansi denir.

Otsu Gövdenin Enine Kesiti

✔ En dışta epidermis bulunur. Dikotil bitkilerin odunsu gövdeye sahip olanlarında dışta peridermis bulunur.

✔ Epidermisin altında parankima dokusu bulunur. Dikotil bitkilerde bu doku korteks yapısını oluşturur. Monokotil bitkilerde ise korteks yoktur.

✔ Monokotil bitkilerde parankima içerisine iletim demetleri düzensiz olarak dağılmıştır. Ksilem ve floem arasında kambiyum bulunmaz.

✔ Dikotil bitkilerde korteksin altında iletim demetleri halka şeklinde dizilmiştir. İletim dokularının arasında kambiyum bulunur.

✔ Dikotil bitkilerde gövdenin en içinde öz bulunur. Monokotil bitkilerin gövdesinde ise öz bulunmaz.

✔ Fotosentez ve boşaltımı sağlayan yassılaşmış özel bitki organlarıdır.

✔ Bitkinin türüne göre çok farklı görevlerde bulunabilirler. (su ve besin depolama, korunma, böcek yakalama…)

✔ Gövde büyüme noktalarının faaliyeti sonucunda oluşur.

 

Yaprağın Morfolojik Yapısı

Yaprak Ayası

✔ Yaprağın yassılaşmış ve genişlemiş kısmıdır.

✔ Fotosentez ve gaz alışverişinin yoğun olarak yapıldığı yerdir. ✔ Şekil ve büyüklüğü bitkinin kalıtsal özelliği ve ekolojik adaptasyonuna göre farklılık gösterir.

✔ Bir yaprak bir tane yaprak ayasından oluşmuşsa basit yaprak; birden fazla aya varsa bileşik yaprak denir.

✔ İçinden iletim demetleri geçer. Bu iletim demetlerinin şekli (damarlanma) monokotil ve dikotil bitkilerde farklıdır. Monokotil bitkilerde paralel damarlanma gösterirken dikotil bitkilerde ise ağsı damarlanma görülür.

Yaprak Sapı

✔ Yaprak ayasını gövdeye bağlar.

✔ Yaprağın gövdedeki konumunu belirlerken yaprak ayasının ışıktan verimli bir şekilde yararlanmasını sağlar.

✔ Palmiye gibi bazı bitkiler hariç monokotil bitkilerde yaprak sapı bulunmaz. Bu bitkilerde yaprak ayası doğrudan gövdeye bağlanır.

Yaprağın Enine Kesitinin Yapısı

✔ Alt ve üstte tek sıralı epidermis hücreleri bulunur. Bu hücreler arasında stomalar bulunur. Epidermis hücreleri dış tarafta kutikula tabakasını oluşturur.

✔İki epidermis tabakası arasında kalan özümleme parankimalarının bulunduğu mezofil tabakası yer alır.

✔ Mezofil tabakasının üst kısmında düzenli sıralanmış daha koyu yeşil renkli palizat parankiması hücreleri; alt kısmında düzensiz ve boşluklu sıralanmış sünger parankiması hücreleri yer alır.

✔ Mezofil tabakası içinde iletim demetleri geçer. İletim demetlerinin palizata yakın olanı ksilem, uzak olanı floemdir.